Arheološko- paleontološke vrednosti
Na samoj zapadnoj obali Ludaškog jezera nalazi se neolitsko naselje Ludaš- Budžak, a na njegovoj severoistočnoj obali na području stare jezerske terase naselje Nosa- Biserna obala. Oba naselja imaju sem arheoloških i određene paleontološke vrednosti: nađeni su ostaci kostiju životinja koje su se gajile i koristile od strane stanovnika tih naselja, kao i kosti nekih divljih životinja. Među poslednjima treba istaći vrste koje su danas postale već prava retkost, kao što je velika droplja (Otis tarda), nađena na oba arheološka lokaliteta i divlja mačka (Felis silvestris), zabeležena samo u naselju Ludaš- Budžak.
Pored oststaka ovih vrsta utvrđeno je da su na ovim prostorima živeli i dabar, divlji magarac i pragoveče. Od posebnog značaja je nalazište ostataka skeleta mamuta (Elephas primigenius) u Nosi na dubini od 4 metra.
Arheološka nalazišta
Okolina jezera krije najveći broj arheoloških nalazišta u okolini Subotice, a smatra se da je to bilo i najintenzivnije naseljavano područje tokom istorije. Naselja, nekropole, usamljeni grobovi, humke, ostave uz rečicu Kireš, na obali Ludaškog jezera i prostora naselja Nosa, bogata su riznica iz perioda paleolita, neolita, bakarnog doba, srednjeg veka- renesansnog razdoblja XIV i XV veka.
Godine 1965. na Budžaku je bilo otkriveno naselje iz mlađeg kamenog doba koje je pripadalo zemljoradničko- stočarskom kulturnom tipu. Čovek mlađeg kamenog doba stanovao je u građenoj kući, podizanoj na četvrtastoj osnovi, sa jednom velikom prostorijom u kojoj je pored porodice boravio i jedan broj domaćih životinja. Kuće su građene tako što su se u linije zidova gusto zabijali kolčevi prepletani savitljivim prućem i oblepljeni blatom.
Tragove života bakarnog doba čuva Biserna obala u Nosi, gde je nađeno osam grobova u kojima su nađene i glinene posude koje upućuju na žrtvene ponude u jelu i piću. Tragovi kultura bronzanog i gvozdeneog doba, u pojasu oko Ludaškog jezera, mogu se naći tek sporadično.
Negde u prvoj polovini II veka nove ere pojavljuje se populacija polunomadskog karaktera poznatog pod imenom Sarmati. O njihovoj kulturi i načinu života svedoči jedno malo groblje otkriveno na Nosi. Razdoblja i kultura što za ovim slede predstavljene su jednako sporadičnim nalazima u priobalju Ludaškog jezera. Otkriće na području Pereš pripada avarskom arheološkom nasleđu. Određivanje značenja ljudskih i životinjskih likova urezanih u koštanu alatku navela je na istraživanje veći broj naučnika.
Nasleđu mađarskih doseljenika pripada otkriće koje spada među najranije na području Ludaškog jezera: „1870. godine je jedan pastir na Pereškoj pusti u jednoj od peščanih humki naišao na ljudsku i konjsku lobanju. Pored konjske lobanje otkrio je i dva stremena, a među konjskim zubima uzde i potom kosti, ljudske i konjske, kao i 36 komada dugmadi“.
Na ovom području se zna za više srednjovekovnih naselja i grobalja. Do sada su otkriveni temelji crkava i grobalja na brežuljku Hinga i na području Kilapoš.
Etnološke vrednosti Ludaškog kompleksa
Naselje Šupljak (Ludaš) se u pisanim dokumentima prvi put spominje 1335. godine, kao „Ludasyghaz“. Pojavljuje se na značajnim kartama od XVI veka. Za vreme turske vladavine, 1543. u poreskim spisima Kaločanskog biskupa naselje je ubeleženo pod imenom Ludaš. U popisu komore iz 1572. godine Ludaš se spominje kao kumanska pustara. U turskom poreskom popisu iz 1580. godine naselje, koje tada pripada Subotičkoj nahiji, ima 29 kuća- poreskih obveznika. Beleške franjevaca sa kraja turskog doba, svedoče o tome da se stanovništvo Subotice sklanjalo pred zulumom u tršćake Ludaškog jezera, posle čega su mnogi pobegli u Segedin.
Razvoj salaša u široj okolini Ludaškog jezera počinje u XVIII veku. Oko 1740- te godine Ludaš naseljava veliki broj segedinskih odgajivača duvana. Na temelju dokumentacije iz XVIII i početka XIX veka može se konstatovati nekoliko lokaliteta gradnje iz ranijih perioda kao i ušoreni salaši sa početka XIX veka, posebno gusti oko jezera Ludaš, na prostoru naselja Šupljak i Čurgo. Broj stanovnika se stalno uvećavao, te su 1832. godine u selu izgrađene crkva i škola. Do 1880. godine, Ludaš je izraslo u katoličko naselje sa 4129 stanovnika.
Do sredine XX veka Ludaš je bilo najvažnije naselje u okolini jezera. Imao je svoju crkvu, groblje, a ovom trasom je išla i pošta između Subotice i Kanjiže. Hajdukovo, naselje na severnoj obali jezera, nastalo je početkom XX veka, zahvaljujući sve raširenijoj sadnji vinove loze na Peščari. Ludaš je i posle njegovog osnivanja zadržao vodeću ulogu, sve do izgradnje autoputa E-5, koji prolazi kroz Hajdukovo, nije izgubilo na ranijem značaju. U pogledu razvoja, daleko je zaostao za novim selom. Njegovim blatnjavim, zemljanim putevima meštani su se otežano kretali, dok se Hajdukovo brzo razvijalo. U prvoj polovini XX veka menjaju naziv naselja Ludaš u Šupljak. Tokom poslednjih godina, ravnopravno se koriste oba naziva: Šupljak na srpskom, a Ludaš na mđarskom jeziku.
Tradicionalan način života
Na ovom području, zahvaljujući kulturnoj i nacionalnoj raznolikosti, mogu se naći izuzetno značajne etnografske vrednosti. Na pojedinim delovima okoline jezera značajno nasleđe je opstalo u raznim dobima, koa što to pokazuje Ludaški šor, gde savremena putna mreža nije izgrađena sve do osamdesetih godina, a odsečenost od sveta sačuvala je zatečenu arhaičnost.
Tradicionalne seoske kuće su trodelne, ponekad sa tremom, pravljene su od naboja i pokrivene trščanim krovom. Ulazi se u srednju prostoriju koja je uopšteno predvorje i kuhinja. Iz nje se može dospeti u druge dve prostorije: u čistu sobu što je okrenuta ulici i u sobu za stanovanje koja gleda na zadnje dvorište. Ona se ložila iz predvorja gde se nalazilo i ognjište „pod odžak“, klupica i mesto za kotlić. U okolini jezera meštani su se do kraja četrdesetih godina XX veka oblačili u tradicionalnu nošnju. Deo svečane ženske nošnje predstavlja nabrana suknja što se navlačila preko većeg broja podsuknji i dopirala do polovine listova, potomkecelja i uska bluza „uz telo“. Žene su na punđu stavljale izvezenu kapicu, a preko svega vezivale maramu. Muškarci su nosili čizme, jahaće „bričes“ pantalone, prsluk sa ukrasnim dugmetima, košulju i kaput. Na glavi su imali šešir. Deo muške nošnje po zimi bio je kožuh do zemlje. Do XIX veka žene na salašima su same plele, tkale i šile svoju odeću.
Veoma je šarolik svet verovanja i bajki što žive u ovom kraju. Pored veštica, može se i čuti za bića kojima se pridaju natprirodne moći kao što je „taltoš“ (vrsta čoveka sa šamanskim sposobnostima- ume da se pretvara u razne životinje: konja, psa, vranu), „đak- vilenjak“, „kočijaš- naučnik“. Takođe, postoje priče o blagu koje je skriveno na osobit način, kao i o sablasnoj svetlosti što se noću pomalja nad jezerom.
Čovek i jezero
Po predanju o poreklu imena sela Ludaš (Šupljak), selo i jezero su dobili ime po guski (na mađarskom „lud“), jer je „ovde bilo mnoštvo divljih gusaka“.
Jezero i okolne livade u prošlosti su predstavljale značajnu privrednu vrednost. Tokom čestih sušnih leta sa tih livada je košena najbolja trava. Tokom proteklih stoleća bilo je u vlasništvu grada Subotice, kome su zakupci plaćali najam za seču trske, za sakupljanje soli i za ribolov. Interese zakupaca branila je čuvarska služba. Stanovnici obale su i pored toga na bezbroj načina koristili trsku i rogozinu, lovili čikove korpama, sakupljali jaja ptica koje su se gnezdile u trsci i poznavali sve tehnike kojima su gotovo neprimetno dolazili do ribe i divljači sa vode.
Nekada su trsku najboljeg kvaliteta sekli upravo iz Ludaškog jezera. Meštani su po međusobnom dogovoru zauzimali parcele na kojima bi sekli trsku, a dobitak bi im se izdvajao u određenom delu požnjevene trske. Trska se, pre svega, koristila za pokrivanje kuća i ostalih građevina u seoskom gazdinstvu, sve do pedesetih godina XX veka. U ono vreme postojalo je više „majstora trščara“, koji su se odlično razumeli u pravljenje trščanih krovova. Oni su jednako dobro poznavali i izradu zidova od naboja. Takođe, zabate kuća pravili su od trske oblepljene ilovačom. Od trske su pravljeni i zidovi slabijeg kvaliteta. U prošlosti su i pomoćne zgrade imale trščane zidove, a od trske je pravljena i ograda. Od listova rogoza se pravio tepih.
Tršćak, kao zaklon pred opasnošću, ušao je u istorijsko sećanje žitelja okoline. U posebnoj grupi istorijskih kazivanja, što čuvaju sećanja na ratove sa Turcima, mesto zbivanja je uvek- tršćak. Jezero je služilo i kao sklonište lokalnim odmetnicima, od kojih se izdvaja Roža Šandor, čuvena ličnost XIX veka. Po njemu je nazvano i ostrvce u jezeru.
Etnološke vrednosti područja:
Od vrednosti označenih sa aspekta etnografije, koje zaslužuju zaštitu i svesno očuvanje, a koje bi tokom kasnijeg ekonomskog razvoja predstavljale potencijalnu bazu za razvoj turizma izdvajaju se:
forma naselja
objekti narodnog graditeljstva (trodelne stambene zgrade sa slobodnim odžakom, verandom i trščanim krovom, lepe kuhinje, cvetnjaci u okviru okućnice i drugo)
kultura stanovanja (uređenje stana)
sakralni objekti (krstovi krajputaši, kip Svetog Ivana Nepomuka, crkva, groblje)
zanatske radnje (berbernica)
kurije (kašteli Ingus i Vince)
javne zgrade (škole, zdravstveni dom)
teritorije i zgrade vezane za stočarstvo i poljoprivredu (ekonomske zgrade kao ambari na salincima, kružni kokošinjci), kao i tehnike njihove gradnje.
Vrednost predstavljaju i površine koje služe tradicionalnim ekonomskim delatnostima, voćnjaci (stari vinski podrumi, zgrade za ceđenje grožđa sa svojom opremom), zatim sredstva i objekti u službi gajenja belog luka, duvana. Sa etnografskog i ekonomskog aspekta važan privredni prostor predstavlja i jezero, prevashodno zbog trske i rogoza.
Nepokretna kulturna dobra
Po podacima Međuopštinskog zavoda za zaštitu spomenika kulture iz Subotice, u granicama Rezervata nalaze se sledeća nepokretna kulturna dobra:
Arheološko nalazište „Budžak“ (na poluostrvu Budžak). Paleolitski naseobinski lokalitet. Godine 1951-65. izvršena su manja zaštitna arheološka iskopavanja, istražena je jedna trećina naselja.
Arheološko nalazište „Biserna obala“: paleolitsko naselje na kome su 1954. godine vršena arheološka istraživanja
Evidentirano kulturno dobro je salaš „Roka“
U toku je izrada studija o zaštiti starog salašarskog šora (južni deo Ludaškog šora, od groblja do humke Baba halom).
