Biocenološke karakteristike
Flora i vegetacija ovog područja imaju sve tipične odlike panonskog sektora u okviru srednjeevropske provincije euro-sibirsko severnoameričke regije (ili, po nekim autorima panonske provincije). Klimazonalna vegetacija pripada šumo- stepi, odnosno mozaiku šumskih zajednica sveze Aceri tatarico-Quercion i stepskih fitocenoza sveze Festucion rupicoale. Povećanju specijskog i ekosistemskog diverziteta su doprineli i elementi kontaktnog balkanskog područja tj. ilirske i mezijske florne provincije, kao i prisutan uticaj submediteranskih elemenata flore.
Preovlađujuću komponentu u biljnom pokrivaču predstavlja travna i močvarna vegetacija, dok su šumske zajednice opstale samo u fragmentima. U pitanju su edafske šume čija je pojava odraz kapaciteta prostora za izuzetno veliku akumulaciju vode i u postojećim uslovima aridne stepske klime. Uzroci ovog obilja vode su višestruki: velika sabirna količina peska u mađarskom delu međurečja Dunava i Tise, pad terena ka jugu i jugoistoku, kao i nepropustljivi sloj alkalizovanog lesa ispod peska.
Složenost fizičko-geografskih odlika sredine, uslovila je na relativno malom prostoru pojavu i opstanak različitih tipova staništa: vodena (jezersko- barsko), močvarna, livadska, slatinska i stepska staništa. Otuda, u skladu sa biljnogeografskim položajem ovog područja i velika raznovrsnost autohtone vegetacije sa čitavim nizom zajednica kao što su zajednice močvarnog tipa vegetacije, hidrofilne, dolinske i slatinske livade, a na kosinama istočne lesne obale Ludaškog jezera i fragmenti stepe. Uz poljske puteve, ribolovačke staze koje vode ka obali, vezišta čamaca, stare salaše i njihove ograde razvijene su i sastojine ruderalnog karaktera.
Ludaško jezero, nekad okruženo niskiim biljnim pokrivačem stepskog i slatinskog karaktera, danas je skoro u potpunosti omeđeno antropogenom zonom jer se zemljište obrađuje do same obale, ili ivice lesnih odseka ovog vodenog basena. Pored privođenja stepe kulturi do narušavanja izvorne prirode doveli su i meliracioni radovi, pre svega prokopavanje kanala od sredine XIX veka do danas, kojima je ovaj deo severoistočne Bačke dosta izmenjen. Od nekadašnjeg „kraja sa 1000 jezera“, u recentnim uslovima izraženog čovekovog uticaja, ostalo je samo nekoliko jezera, među kojima je Ludaško jezero kao jedno od najočuvanijih.
Vegetacija jezerskih i močvarnih staništa
Ludaško jezero predstavlja jezersko-močvarni ekosistem u stepskoj zoni, koji se odlikuje bogatim i raznovrsnim živim svetom uslovljenim prirodno-istorijskim i savremenim ekološkim karakteristikama. Vodeni ekosistem Ludaškog jezera ima obeležja dve ambijentalne celine: barsko-močvarne i plitko jezerske.
Zbog visoke koncentracije nutrijentnih elemenata i debelih naslaga mulja ovaj vodeni basen se odlikuje bujnim i raznovrsnim planktonskim naseljem. Usled izraženih procesa eutrofizacije vodene zajednice su osiromašene i predstavljene sa svega nekoliko vrsta sa širokim ekološkim nišama. Struktura tri vrlo osiromašene fitocenoze akvatičnih makrofita je skoro monokulturna i uglavnom submerznog karaktera. Ove zajednice smenjuju se u mozaik- kompleksu sa veoma raznolikim sastojinama raznih tipova vegetacije, kako u vodi i na obali, tako i u uskom priobalnom pojasu.
Od najviših priobalnih delova do centra vodenog okna zapaža se očuvan pravilan ekološki niz zajednica- od najkserotermnijih i izrazito heliofilnih, preko onih mezo- i hidrofilnog karaktera do pravih skio- ili poluskiofilnih zajednica submerznih akvatičnih fitocenoza.
Mestimično u celom jezeru i oko njega, naročito u njegovom severnom delu, zatim oko rečice Kireš razvijena je vegetacija slatinskih tršćaka i močvara.
Preovlađujući tip vegetacije Ludaškog jezera je močvarnog karaktera. Dominantnu zajednicu močvarnog ekosistema predstavljaju tršćaci. Trska je oduvek obrastala prostrane plićake. Prema podacima Rafajlović i Seleši (1957), tršćaci su zauzimali 2/3 površine vodenog okna Ludaša kome inače daju pečat, jer se ne javljaju samo u obalskom pojasu, već mestimično i u centru vodenog okna, gde grade brojna ostrva. Ovaj mozaični raspored busenastih tršćaka predstavlja temeljno obeležje Ludaškog jezera, od posebnog značaja kao mesto gnežđenja mnogih retkih vrsta ptica. Ostrvca od trske igraju i važnu fitosanacionu i fitofiltracionu ulogu. U međuvremenu (1981) Seleši konstatuje promene. Navodi da od nekad bujne i guste trske, u severnom, ritskom delu zaostaju samo pojedinačni busenovi u stadijumu izumiranja, jer trščane populacije guši „mrtvi“ mulj prisutan u sve debljim naslagama. Vegetacija tršćaka danas pokazuje tendenciju širenja na jug, u uži deo Ludaškog jezera, gde su manje naslage mulja a podloga od nepropusne bele gline. Pojas trstike koji je nekada bio prisutan samo uz obalu južnih delova Ludaškog jezera sada se znatno proširio, još se širi i polako zarasta vodeno okno. To će za posledicu imati stvaranje novih slojeva organskog mulja i na ovom delu jezera.
Na čistinama između trske je još pre 40-50 godina bila razvijena vegetacija najsitnijih plivajućih cvetnica, tj. zajednica sočivice i mešinke. Sada je svedena na krajnje degradacioni stadijum i prisutna u vidu monokulturnih stadijuma vrste Lemna minor (sočivica). Ova pojava je posledica osnovnog osnovnog problema Ludaškog jezera- vode (vodni režim, vodnobilansni problem, bonitet vode, kvalitet i kvantitet muljnih naslaga), odnosno posledica preduslova za pojačanu eutrofizaciju. Rečica Kireš je uzvodno od Ludaškog jezera kanalisana, protok vode je u najvećem delu godine neznatan. I ovde se javljaju iste akvatične i močvarne zajednice kao u jezeru, ali sa bogatijim sastavom vrsta. U akvatičnim fitocenozama prisutne su i vrste karakteristične za manje zagađene vode. U proleće se na najplićim mestima jezera i okolnim manjim depresijama javljala zajednica vodenih ljutića. U poslednje vreme nije zabeležena.
Vegetacija vlažnih depresija
Vegetacija nizijskih tresava, karakteristična za dolinu rečice Kireš, na području Rezervata se javlja samo u malim fragmentima. Tresetna staništa spadaju u najugroženije tipove staništa u globalnim razmerama, pa njihovu zaštitu i Ramsarska konvencija uvrštava u prioritetne zadatke. Biljne zajednice nizijskih tresava su reliktnog karaktera i javljaju se svega na nekoliko lokaliteta u Vojvodini. Na tresetnoj podlozi se razvija jedini tip drvenaste vegetacije područja. Ona je predstavljena malim šikarama, ostacima nekadašnjih poplavnih šuma u istočnom ogranku Pereša. Blizu ušća Kireša nalazi se nekoliko malih fragmenata zajednice barske ive. Ove zajednice su značajne i kao stanište retkih i ugroženih životinjskih vrsta, ali su krajnje degradirane kopanjem kanala za odvodnjavanje. U depresiji Kivago, čiju pedološku podlogu čini ritska crnica, na manjim površinama se javljaju biljne zajednice, koje ukazuju na procese stvaranja treseta na lokalitetima. Pojava mozaičnih fragmenata nizijskog treseta u plitkim, zaslanjenim depresijama je poznata sa centralnih delova peščare iz Mađarske. Na dubljim delovima depresije prisutni su fragmenti zajednice džombastih šaševa. Stanište je ugroženo poremećajem prirodnog režima i eutrofizacijom zbog priliva hranljivih materija sa okolnih poljoprivrednih površina, što se manifestuje u obrastanju trskom. Pravi tršćaci se javljaju samo u udubljenjima od nekoliko desetina kvadratnih metara, koja su nastala eksploatacijom barskog krečnjaka sa područja Kivago.
Specifičnost vlažnih depresija su higrofilne livade na tresetnoj podlozi oko Kireša. То је potes „Pereš“ u severoistočnom okruženju Ludaškog jezera. Preoravanjem dela ovih livada tokom 70- tih godina pretprošlog veka, uništena su i staništa nekoliko veoma retkih i značajnih biljnih vrsta ovog tipa vegetacije.
Ove livade na niskim terenima u severozapadnom delu rezervata, na prostorima Čurgo i Kivago su higrofilnijeg karaktera. To su prostori koji se s proleća nalaze pod vodom. U strukturi biljnog pokrivača zastupljene su i neke ređe vrste, kao što su zaštićene vrste iz familije orhideja.
Osnovna odlika ovih livada u odnosu na livade potesa „Pereš“ je izraženije prisustvo halofita. Sem biljnih vrsta, so u podlozi indicira i bela skrama nataložena po površini zemlje nakon prosušivanja.
U skladu sa karakterom podloge i režimom plavljenja, kao i nivoom podzemnih voda u okviru izvornog tipa vegetacije razvijene su pojedine zajednice tršćaka ispresecane „ostrvcima“ slatinskih močvara, ili sastojinama visokih šaševa.
Tipična slatinska vegetacija dobro je razvijena u širem okruženju Ludaškog jezera, gde čak predstavlja vrlo značajan elemenat u mozaik kompleksu vegetacije. Fragmentarno je zastupljena i neposredno na obali Ludaškog jezera, obično u vidu ograničenih oaza.
Na najsuvljim slatinskim delovima u severoistočnom okruženju Ludaškog jezera, na severnom delu Pereša razvijene su sastojine koje čine „slatinsku stepu“. Zavisno od razlika u mikrokonfiguraciji, vlažnosti i zaslanjenosti terena postoje i prelazi između ovih fitocenoza.
Deo prostora u širem okruženju zaštitne zone prema nekadašnjem Slanom jezeru odlikovale su i prave sukulentne halofite, danas u povlačenju zbog sve intenzivnijeg dejstva antropogenog faktora.
Tamo gde je obala donekle peskovita, kao u plitkom severozapadnom delu, ranije je bila konstatovana zajednica slatinskog šilja. Nije potvrđena poslednjih godina.
Fragmenti stepske vegetacije
Fragmenti stepske vegetacije na strmim i blagim lesnim kosinama istočne lesne obale, koja za 4- 6 metara nadvisuje površinu vodenog ogledala Ludaškog jezera, najpotpunije su razvijeni na prostoru istočne obale u dužini oko 2 kilometra. U pitanju je vegetacija reliktnog karaktera koja se razlikuje od srodnih sastojina drugih delova Telečke. Florističku strukturu zajednice odlikuju brojne prirodne retkosti, kako iz kategorije retkih i ranjivih vrsta, tako i onih veoma ugroženih- u opasnosti da zauvek iščeznu. Obeležje ovih stepskih sastojina pored panonskih endema i subendema potenciraju i vrste pontsko- panonskog elementa flore. Prisustvo endemorelikata predstavlja osnovnu odliku stepskih fragmenata i od bitnog je značaja za očuvanje genofonda ovih prostora. Svojim postojanjem, stepa upotpunjuje biodiverzitet predela Ludaškog jezera, koji je visok za ovo relativno malo područje. U odnosu na ostale tipove vegetacije stepska je najznačajnija u fitogeografskom smislu i predstavlja temeljnu vrednost biljnog pokrivača Specijalnog rezervata prirode „Ludaško jezero“.
Na nižim delovima lesnih kosa ili u samom njihovom podnožju, u direktnom kontaktu sa stepom, a sa druge strane sa vegetacijom visokih šaševa ili tršćaka, a u udolinama na prelazu ka mikrodepresijama sa slatinskom vegetacijom, razvijene su sastojine dolinskih livada. Ograničenog su rasprostranjenja. Pripadaju zajednici kontinentalnog obeležja, koja obuhvata i elemente kontaktnog tipa vegetacije, pre svega stepskog i halofitskog karaktera. Zemljišta su plodna (černozem ili livadska crnica) sa izraženim procesima spiranja voda sa okolnih viših terena te biljni pokrivač ima ksero- mezofilne odlike.
Na najvišim i najsuvljim terenima severnog dela Pereša nalaze se stari parlozi. То su nekadašnje plavljene livade i preorane sedamdesetih godina prošlog veka. Tokom osamdesetih godina su te površine bile košanice, a više od jedne decenije se koriste kao pašnjaci. Pod uticajem odvodnjavanja i ispaše, prirodna revitalizacija vegetacije ne teče u pravcu originalne vegetacije, nego se formira asocijacija karakteristična za pašnjake peskovite podloge. Na ostacima nasipa starog puta preko Pereša, ostali su mali fragmenti stepske zajednice.
